محمد ابراهیم واعظی

مقدمه

          از زماني که نگرش سیستمی در برنامه ریزی مطرح شده است برنامه ریزی آموزشی نیز به عنوان یک « فرایند » و متأثر از این نگرش ، اهمیت بیشتری یافته است ، در شرایطی که ما با انفجار شدید اطلاعات ، انفجار جمعیت و تحولات شگرف یکی دو قرن اخیر روبرو هستیم مسئله ای به نام « آموزش مادام العمر » به جای شیوه آموزش سنتی « آموزش مقطعي » لازم شده است تا جایگاه واقعی خود را در نظام های آموزشی جهانی پیدا کند . به قولی در چند سال آینده بی سواد کسی نیست که سوادخواندن و نوشتن نداشته باشد بلکه بی سواد کسی است که نتواند از ابزار و وسایلی که نتیجه پیشرفت الکترونیک و انفورماتیک است و در زندگی روزمره او نقش اساسی دارند استفاده کند. بنابراین و با این دیدگاه برنامه ریزی آموزشی چیزی نیست که در مقطعی شروع و تا مدت های مدید به طور ثابت ادامه داشته باشد.                                                                                                                   

جزوه کوتاهی که در پیش رو دارید راهنمای عملی برای برنامه ریزی « اعم از آموزشی و غیره »می باشد و همانگونه كه در نمودار می بینید برنامه ریزی به مثابه یک گردونه که دائماً در حال انجام و تغییر و تحول مناسب است تلقی می گردد

این جزوه مختصر برگرفته از مطالبی است که آقای دکتر پرویز ساکتی استاد  محترم دانشکده علوم تربیتی دانشگاه شیراز در سال 1362 در درس مبانی برنامه ریزی آموزشی مطرح نمودند و همچنین از کتاب « فرایند برنامه ریزی آموزشی ترجمه خانم دکتر فریده مشایخ » و تجارب شخصی تهیه کننده استفاده شده است .

من الله توفیق

محمدابراهيم واعظي

 ۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰

r تعیین هدفهای کلی

در موقع تعیین هدف های کلی باید برداشت ها و نتایج به دست آمده از محیط برنامه ریزی را به هدف های کلی و عام تبدیل کنیم یک هدف کلی را می توان « عبارتی دانست که بیان کننده نتایج مطلوبی باشد که به نحوی قابل حصول و اندازه گیری باشند .»

هدف های کلی را سه مشخصه از دیگر اهداف متمایز می کند :

1.     هدف های کلی معمولاً با رهنمودهای بدست آمده از بررسی محیط اجتماعی از لحاظ قابلیت اندازه گیری و حصول متفاوت هستند بدین معنی که در تعیین هدف های کلی نباید همان برادشت هایی را که از محیط می گیریم عیناً هدف بنامیم زیرا این برداشت ها دو خصیصه قابل حصول بودن و اندازه گیری را در برندارند.

2.     هدف ها معمولاً با فلسفه تفاوت دارند زیرا فلسفه در پی « چرائی » امور است در صورتی که هدف ها دنبال « چگونگی » امور هستند.

3.     هدف های « عام و کلی » را با هدف های « خاص و اجرائی » نباید یکی دانست زیرا هدف های عام و کلی گسترده تر هستند و هدف های خاص و اجرائی اغلب با برنامه خاص و یا سازمان خاص اجرا می شوند.

*********************

         از ویژگی های هدف های عام و کلی این است که نوعی مفهوم آموزش و یادگیری را در بردارد به طوری که در نهایت می توان آن را به صورت هدف رفتاری درآورد. اساساً باید توجه داشت که
هدف های عام و کلی فقط منوط به سطح کشور يا منطقه و استان خواهد بود . معمولاً هدف های اجرائی را از دل این هدف های کلی برای سازمان های آموزشی استخراج می کنند .

          در تعیین هدف های کلی دو طریق وجود دارد یا از طریق رهبران و نخبگان به سطوح پائین ابلاغ می شود و یا اینکه از نیازها و ارزش های مردم ریشه می گیرد و در تعیین آن مردم نقش اصلی دارند ولی در هر صورت مطلوب آن است که هم مردم و هم نخبگان ( خبرگان ) در تعیین هدف نقش داشته باشند.

یک برنامه ریز باید دارای ویژگی های زیر باشد :

·        دانش آینده نگری داشته باشد .

 ·        به خط مشی سیاسی دولت توجه کافی داشته باشد .

·        هدف های مورد توجه مردم را مدنظر داشته باشد .

·        نباید دنبال هدف هایی برود که تا چند دهه آینده نیز امکان تحقق آن نباشد .

۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰

r برآورد نیازها ( تحقیق یا سنجش نیازها)

نیاز سنجی فرایندی است که طی آن نیازهای واقعی شناسایی شده ، سنجیده شده و بر حسب اولویت و ضرورت مرتب می شوند.

نیازها به طور عام عبارتند از : وجه اختلاف آنچه هست ( واقعیت موجود) و آنچه باید باشد ( واقعیت مطلوب ) تفاوت بین این وضعیت را می توان به صورت عینی ، کمی و با معیارهای دقیق و مشخص اندازه گیری کرد و یا به صورت ذهنی ، کیفی تخمین زد و رتبه بندی نمود.

C                                                B                                            A            

         ×                             ×                                 ×

               مبدأ                                            واقعيت                     نيازها                    مطلوب

                                                                موجود

 AB = وضعيت موجود

AC = وضعيت مطلوب

AC-AB = نياز

 مراحل سنجش نیازها با تأکید بر حالت عینی – کمی به قرار زیر است :

1.  تعیین و شناسایی معانی هدف های پرورشی و آموزشی با توجه به اصول و فلسفه یک مکتب خاص و گزینش هدف ها .

2. تعیین و گزینش یا ابداع و ساخت معیارها و شاخص های اندازه گیری برای هدف های انتخاب شده .

3.  تعیین سطح مطلوب یا لااقل قابل قبول معیارها و شاخص های برگزیده شده .

4.  سنجش و اندازه گیری وضعیت موجود به وسیله معیارهای برگزیده شده .

5.  مقایسه سطوح و حدود وضعیت های موجود سنجیده شده ، با حدود و سطوح وضعیت مطلوب .

6.  اگر تفاوت ها بیانگر این باشند که وضع موجود پایین تر از وضع مطلوب است می توان گفت نیازهایی موجودند .

7.  مقایسه نیازهای شناخته شده با یکدیگر و رتبه دهی به آن ها برای تعیین درجه اولویت آن ها .

۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰

rروش های نیازسنجی

چهار روش برای سنجش نیازها وجود دارند :

 خودسنجی ، دیگرسنجی ، هم گروه سنجی ، ترکیب مناسب از سه روش

ü    خودسنجی

در این روش برنامه ریز به وسیله پرسشنامه ، مصاحبه یا ابزار دیگری از افراد و گروه ها یا
دستگاه ها می خواهد که نظرات خود را درباره ی وضع مطلوب ، وضع موجود ، معیارهایی که شاخص وضع موجود از مطلوب هستند و فعالیت ها و برنامه هایی که در جریان هستند ، بيان كنند .

برای مثال اگر بخواهیم برای سازمان یا اداره ای دوره آموزش ضمن خدمت ماشین نویسی برگزار كنيم و سطح و کیفیت کاری کارکنان را افزایش دهیم ابتدا از ماشین نویس اداره سئوال می کنیم از خود انتظار دارید چند حرف در دقیقه بزنی ؟ فرضاً جواب 120 حرف باشد بعد سئوال می شود اكنون چند حرفی میزنی اگر این ماشین نویس دقیقه ای 70 حرف میزد علاقمند باشد به 120 برساند این فاصله بین 70 تا 120 یعنی 50 حرف اضافی نیاز این ماشین نویس است در مرحله بعد باید از وی سئوال شود که چگونه می توانی این نیاز را برطرف کنی ؟ آیا با تمرین ، با کلاس گذاشتن و ...

سپس سئوال کنیم در چه مدت می توانی این نیاز را برطرف کنی ؟

ü    هم گروه سنجی

در این روش به وسیله پرسشنامه ، مصاحبه ، آمارگیری و ... از افراد یا جامعه محلی با جوامع بزرگ خواسته می شود نظرات خود را در مورد وضع موجود ، مطلوب ، شاخص ها و فعالیت ها بیان دارند در هم گروه سنجی در مثال ماشین نویس چند ماشین نویس حرفه ای می آوریم تا از ماشین نویس یا ماشین نویس ها امتحان به عمل آورند .( از دید همان سازمان یا گروه تشکیلات)

ü    دیگر سنجی

در خودسنجی و هم گروه سنجی امکان دارد ما به شناخت واقعی نرسیم در روش دیگرسنجی از متخصصین و جوامع بزرگ تر و یا جوامع کوچک دیگر که با منافع گروه مورد سنجش وجوه مشترکی ندارند و به عبارتی از افراد و عناصر خارج از حوزه ها برنامه ریزی باشند می خواهیم تا بر اساس تجربیات ، اطلاعات و تسلط خود وضعیت مطلوب ، موجود و ... را بیان نمایند و دیدگاه خود را نسبت به وضعیت تشریح کنند.

براي مثال ماشين نويس اداره مشابه يا اداره فني و حرفه اي يا استاندارد تعيين كند وضعيت مطلوب چيست ؟

ü    ترکیبی مناسب از روش های فوق

در موارد خاص برای اطمینان بیشتر از سنجش دقیق نیازها می توان ترکیبی از روش های بالا را به کار برد باید توجه داشت که این روش ها متناسب با شرایط و امکانات در مورد همه نوع برنامه نیازسنجی کاربرد دارند.

۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰

r شناخت منابع و محدودیت ها

در سومین قسمت گردونه باید عوامل کمک کننده ، بازدارنده و خنثی را در جهت رسیدن به هدف مشخص کرد در اینجا مدنظر این است که چه چیزهایی به ما کمک می کنند و چه چیزهایی ما را ازاجرای برنامه باز می دارند .

برای تحقق هر هدفی یک دسته عوامل تسهیل کننده و یک دسته عوامل بازدارنده و دسته ای نیز عوامل خنثی وجود دارند برای شرایط سه گانه فوق می توان اسامی مختلفی نظیر مثبت ، منفی ، خنثی و يا شرایط مساعد ، نامساعد و بی تأثیر و يا عوامل حمایت کننده ، مانع شونده و بی تفاوت انتخاب نمود .

منابع و محدویت ها می توانند در داخل سازمان ( محدوده ی برنامه ریزی ) یا بیرون از آن باشند و برنامه ریز باید متوجه محل این عوامل باشد و اطلاعات مربوط به هر دسته را جمع آوری ، تجزیه و تحلیل و استنتاج نماید و شناخت دقیقی از هر عامل به دست آورد.

پس از شناخت محدودیت ها باید به دنبال راه حل باشیم که چگونه عوامل بازدارنده را خنثی و یا عوامل خنثی را به حمایت کننده تبدیل کنیم برای مثال اگر رئیس دبیرستانی در صدد ساختن یک زمین یا سالن ورزشی در کنار مدرسه است ممکن است دارای یک سری منابع و محدودیت ها مطابق جدول زیر باشد.

جدول منابع و محدودیت ها